Ten wpis jest niejako kontynuacją poprzedniego artykułu, w którym zastanawiałam się nad zasadnością korzystania z podręczników. Kiedy już podejmiemy decyzję o tym, że będzie nam on towarzyszył na lekcjach, warto już na początku porzucić złudzenia: podręcznik idealny nie istnieje. Dlatego wybór powinien sprowadzać się do znalezienia pozycji, której wady będą do zaakceptowania, a zalety ułatwią nam pracę. Ten tekst przeznaczony jest przede wszystkim dla nauczycieli szkół podstawowych, choć myślę, że skorzystają z niego osoby uczące na każdym etapie edukacyjnym.
Tutaj pobierzesz gotową listę pytań dla nauczyciela w wersji do druku.
Jakie pytania warto sobie zadać przeglądając dostępne na rynku opcje?
Warstwa wizualna
To pierwszy, choć nie najważniejszy, element, na który zwracamy uwagę. W podręcznikach dopuszczonych przez MEN do użytku szkolnego warstwa wizualna zazwyczaj jest przemyślana i spójna. Można więc skupić się głównie na tym, czy taki układ odpowiada naszym preferencjom i czy będzie dla nas oraz naszych uczniów pomocny.
- Czytelność: Czy układ jest przejrzysty (strony nie są przeładowane tekstem)?
- Rola ilustracji: Czy grafiki wspierają naukę i pozwalają na kontekstualizację treści (nie są generyczne)?
- Nawigacja: Czy układ strony prowadzi wzrok ucznia i zachowuje czytelną hierarchię informacji?
Zadania: czasowniki operacyjne
To dla mnie ważny aspekt. Wiele zależy tutaj od specyfiki grupy i samego nauczyciela. Skoro podręcznik jest oficjalnie dopuszczony do użytku szkolnego, siłą rzeczy musi uwzględniać różne typy zadań i zawierać zróżnicowane czasowniki operacyjne. Warto jednak pamiętać o różnych potrzebach uczniów. Mniej zaawansowane grupy mogą nie potrzebować aż tak wielu zadań z wyższych poziomów taksonomii Blooma, dla nich kluczowa będzie większa baza prostszych ćwiczeń utrwalających, do których my sami z łatwością dopasujemy etap produkcji. Z kolei w grupach lubiących wyzwania, będziemy szukać przede wszystkim różnorodności i zadań opartych na ocenianiu, analizie i tworzeniu, starając się unikać monotonnych, powtarzalnych ćwiczeń. Biorąc pod uwagę fakt, że nie jestem w stanie przewidzieć z jakimi grupami przyjdzie mi pracować w najbliższych latach staram się sprawdzić czy podręcznik oferuje różnorodne zadania oraz formy pracy i po prostu jest z czego wybierać. Ten aspekt w obliczu zmian, które szykują się w edukacji w najbliższym czasie, jest niezwykle istotny.
- Rodzaj zadań: Czy zadania wspierają rozwój różnych, coraz bardziej złożonych kompetencji – nie tylko odtwarzanie informacji (wymień, nazwij, przypomnij sobie), lecz także ich rozumienie (wyjaśnij, wytłumacz, sklasyfikuj) oraz zastosowanie w sytuacjach problemowych (zaproponuj, uzasadnij, opracuj plan/projekt)?
- Zrozumiałe polecenia: Czy język poleceń jest zrozumiały dla ucznia na danym etapie edukacyjnym (uczeń może wykonać zadanie samodzielnie w domu)?
- Autentyczność: Czy ćwiczenia dają przestrzeń do odnoszenia się do własnych doświadczeń i wyrażania opinii?
Baza do pracy własnej
Podręcznik pełni również funkcję kontrolno-oceniającą i motywacyjną. Dlatego w środku będę chciała znaleźć wyraźne podsumowanie rozdziałów, powtórzenie materiału z kluczem odpowiedzi, pytania do ucznia, a także interesujące informacje (A to ciekawe!, Czy wiesz, że…?, Warto przeczytać/obejrzeć).
- Sekcje podsumowujące: Czy uczeń po każdym rozdziale otrzymuje narzędzia (np. checklisty, mapy myśli, pytania), które pozwalają mu sprawdzić czego się nauczył?
- Liczba zadań: Czy podręcznik zapewnia wystarczającą liczbę zadań (w tym zadania z kluczem odpowiedzi)?
- Autorefleksja: Czy znajdują się w nim sekcje typu Now I can…, które budują nawyk autorefleksji?
- Strategie: Czy autorzy podręcznika wplatają w treść praktyczne wskazówki dotyczące efektywnego uczenia się (np. mnemotechniki, wskazówki, strategie)?
Język i słownictwo
W poprzednim wpisie wspominałam o tym, że nie mam problemu z tym, że język w podręczniku ma charakter normatywny i jest po prostu poprawny. Nie oznacza to jednak, że nie oczekuję od książki przestrzeni na codzienne, potoczne zwroty. Co więcej, nie jestem zwolenniczką uczenia się odizolowanych słówek dlatego zależy mi na naturalnych kolokacjach i kontekście. Niezwykle istotny jest dla mnie zapis fonetyczny w słowniczkach. Gdy pracujemy nad wymową chcę mieć możliwość poproszenia uczniów, by otworzyli słowniczek, odszukali konkretny symbol lub sprawdzili gdzie znajduje się akcent.
- Balans: Czy podręcznik zachowuje równowagę między słownictwem niezbędnym do egzaminu, a zwrotami używanymi w codziennej komunikacji?
- Kontekst: Czy nowe słownictwo pojawia się w kontekście, a nacisk kładziony jest na naukę całych fraz i kolokacji?
- Rejestr: Czy materiały pomagają uczniowi rozpoznawać i stosować różne style wypowiedzi w zależności od odbiorcy i sytuacji?
- Zapis fonemiczny: Czy w słowniczku znajduje się zapis fonetyczny?
- Akcent: Czy nagrania audio oswajają uczniów z różnymi akcentami, w tym z wymową osób, dla których angielski nie jest językiem ojczystym?
Ocenianie
Ocenianie kształtujące staje się w szkołach coraz istotniejsze, a dobry podręcznik powinien ten proces ułatwiać.
- Cele lekcji: Czy cele poszczególnych działów są sformułowane w sposób zrozumiały dla ucznia (np. w formie NaCoBeZu), pozwalając na świadome śledzenie własnych postępów?
- Ewaluacja procesu: Czy podręcznik oferuje przemyślane narzędzia do samooceny i oceny koleżeńskiej?
- Testowanie: Czy sposób sprawdzania postępów odzwierciedla realne kompetencje ucznia, a nie jedynie jego przygotowanie do egzaminu?
Indywidualizacja procesu nauczania
- Modyfikacje: Czy podręcznik oferuje sugestie, jak adaptować zadania do zróżnicowanych potrzeb uczniów?
- Gradacja: Czy zadania są zróżnicowane pod względem poziomu trudności?
- Scaffolding: Czy materiały oferują wsparcie typu scaffolding (np. rozbudowane modele odpowiedzi), dając wszystkim uczniom realną szansę na sukces na miarę możliwości?
- Fast-finishers: Czy są dostępne zadania o realnej wartości poznawczej dla uczniów, którzy szybciej kończą pracę?
- SPE: Czy wydawnictwo oferuje ułatwienia dla uczniów ze SPE?
Pozostałe elementy
- Elastyczność: Czy z podręcznika można korzystać wybiórczo, pomijając niektóre ćwiczenia bez zaburzania spójności i logiki całej lekcji?
- Adekwatność: Czy podręcznik traktuje ucznia adekwatnie do jego wieku, unikając zbyt infantylnych/poważnych treści?
- Technologia: Czy platforma dla nauczyciela jest stabilna i intuicyjna w obsłudze?
- CLIL: Czy podręcznik uwzględnia elementy nauczania przedmiotowo-językowego, łącząc naukę języka z innymi dziedzinami wiedzy?
- Tematyka: Czy poruszane zagadnienia są aktualne i istotne z punktu widzenia uczniów?
Wybór podręcznika to decyzja, która nie opiera się wyłącznie na ocenie samej publikacji, ale także na znajomości możliwości i potrzeb uczniów oraz swojego warsztatu. W gruncie rzeczy to sztuka kompromisu. Zamiast szukać pozycji pozbawionej wad, warto skupić się na bilansie zysków i strat. Kluczowe pytanie nie brzmi co jest najmocniejszą stroną tej książki, ale które wady są dla mnie do zaakceptowania i pozwolą mi swobodnie pracować?
